Author: Sutrisha Chakraborty Nanda & Dr. Renu Singha
DOI Link: https://doi.org/10.70798/Bijmrd/04060011
Abstract(अमूर्तम्): महाभारतं न केवलं कुरुक्षेत्रस्य युद्धस्य धर्माधमस्य संघातस्य पुरुषयोद्धानां वीरत्वस्य कथा, अपि च नारीशक्तिनां एकवृहतप्रकाशम्। अस्मिन् महाकावस्य सर्वत्र नारीचरित्रस्यप्रोयगमासीत् अपरिहार्यम्। सा नारीकुत्रापि आसीत् नियन्ता, सा नारी कुत्रापि आसीत् नियतेः वशीभूताः, कुत्रापि वा नियन्त्रनकारीनिरूपे सर्वाख्यानं प्रभावितमकरोत्
महाभारतस्य नारीचरित्राणि वैचित्रमयपूर्णं च न्यायनीतिगुणस्य प्रतीकस्वरूपम्। तासां जीवनम् जीवनस्य विविधा क्रिया प्रतिक्रिया सर्वोपरि तासां जीवनसंग्रामं महाकाव्यमिदं एकं पृथक् मर्यादां दत्तवान्। महाभारतस्य वहूनारीचरित्राणां यथा राजकुलस्यरजोगुणसमन्विता रमण्यः आसीत्, तथा आसीत् ऋषिपत्नी, यथासीत् कुलवधू, सम्राज्ञी तथासीत् वारवनिता गनिका। अपरपक्षे भाग्यवती परमसती अपि आसीत्। इदं सर्वजनस्वीकृतं यत् भारतवर्षस्य चिरं ऐतिह्यस्यधारकवाहकइयंस्त्रियः। ताः स्वकृतित्वे विराजमानाः चिरज्योर्तिमयीस्वरूपाः। ताः सावित्रि दमयन्ती, या सतीत्व इति गुणेन चिरं विख्याताः। तयोः द्वयोः मध्ये सावित्रिःमृत्युदेवधर्मराजं अभिभूतं कृतवती स्वकर्मनिष्ठायाम्। सत्यवती द्रौपदी गान्धारी उर्वशी देवयानी शर्मिष्ठा ताः सर्वाः स्वक्षेत्रेषु वलिष्ठारासीत्। ताः नार्यःयाःकदापि कन्या, भार्या जननी इतिविविधरूपैः भारतं समृद्धं चक्रिरे। ते कदापि नियन्ताः कदापि तेअर्यैःलि नियन्त्रिताःहिडिम्वा, उलूपी, तपती, सुभद्रा, सत्यभामा एतेषां नारीणां चरित्रालोके महाभारतम् महाकाव्यम् अत्युज्ज्वलम्। इदं महाकायसमन्वितं महाभारतं भारतवर्षस्य शिक्षा संस्कृति अधात्मवोधं सर्वम् स्वरत्नसमृद्धपेटिकायां सयत्नैःपूर्णमकरोत्, भारतीयदर्शनस्य चतुर्वगस्य सर्वम् अस्मिन् महाकाव्य अस्ति, अतः सुष्टुक्तं व्यासपुत्रश्चशिष्यवैशम्पायनेन-
“धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति नतत् क्वचित्।। “
{महाभारतम् आदिपर्वन्, अध्यायः62 श्लोकः26}
Keywords(कूटशव्दा): इन्द्रदेवप्रदत्तोपहारसमूहं, दपाठनिरतस्वभावसुन्दरः इन्द्रसग्धरा इति ख्याता, चारुहासिनी, योयनगन्धा, गन्धवती, राजमहिषीगिरीका।
Page No: 90-96